Komórki

KOMÓRKA PROCARYOTA I EUCARYOTA

cecha	komórka Procaryota	komórka Eucaryota
podobieństwa
podobieństwa pomiędzy komórkami Procaryota i Eucaryota wynikają ze wspólnoty organizacji komórkowej: zbudowane są z takich samych klas związków chemicznych przeprowadzają te same funkcje życiowe: odżywiają się, oddychają, rozmnażają, poruszają i.t.p. mają podobny plan budowy w ten sam sposób zapisana jest ich informacja genetyczna
różnice
organizmy zbudowane z danego typu komórek	bakterie (w tym sinice)	pierwotniaki, grzyby, glony, rośliny, zwierzęta
wielkość komórek	1 - 10 mikrometry	kilkadziesiąt mikrometrów, a niekiedy więcej
aparat jądrowy	splątana i koliście zamknięta cząsteczka DNA	jądro komórkowe otoczone podwójną błoną jądrową
struktura DNA	"naga" cząsteczka DNA, bez białek histonowych	DNA, nawinięte na rdzenie histonowe, tworzy chromatynę
DNA cytoplazmatyczny	małe, koliste cząsteczki tworzące plazmidy	małe koliste cząsteczki DNA w mitochondriach i plastydach
ściana komórkowa	obecna u większości komórek, zbudowana z kompleksów białkowo - śluzocukrowych (mukopeptyd) od zewnątrz może być okryta otoczką śluzową różnej grubości	w komórkach zwierzęcych nie występuje, obecna w komórkach roślinnych (celuloza) i komórkach grzybów niższych (celuloza) oraz wyższych (chityna)
cytoplazma	gęsta, bez cytoszkieletu, nie wykazuje ruchu	bardziej płynna, obecny cytoszkielet umożliwiający ruch cytoplazmy, a czasami całej komórki
mitochondria	brak, w komórkach oddychających tlenowo ich funkcje spełniają wpuklenia błony komórkowej bogate w enzymy wspomagające oddychanie komórkowe (mezosomy)	zwykle obecne w komórkach oddychających tlenowo
plastydy	brak, w komórkach samożywnych bakterii zielonych, purpurowych i sinic ich funkcje spełniają wpuklenia błony komórkowej bogate w barwniki fotosyntetyczne (chromatofory lub tylakoidy)	występują w komórkach roślinnych przeprowadzających fotosyntezę
reticulum endoplazmatyczne	jakiekolwiek formy błoniaste w cytoplazmie nie występują	obecne w każdej komórce jako system kanałów, cystern i pęcherzyków
rybosomy	pływają swobodnie w cytoplazmie, są to tzw. rybosomy małe	związane z reticulum endoplazmatycznym, tzw. rybosomy duże
GERL	jakiekolwiek formy błoniaste w cytoplazmie nie występują	jest systemem połączonych błon reticulum, aparatu Golgiego i lizosomów
substancje zapasowe	w cytoplazmie mogą być obecne: glikogen, skrobia, tłuszcze, białka, wolutyna	gromadzone w cytoplazmie komórek zwierzęcych tłuszcze i glikogen, w komórkach roślinnych tłuszcze, białka czy skrobia w leukoplastach, w komórkach grzybów glikogen i tłuszcze, w komórkach glonów zaś substancje zapasowe są bardzo zróżnicowane
podział komórki	podział bezpośredni	podział pośredni: mitoza lub mejoza

KOMÓRKA ROŚLINNA I ZWIERZĘCA

cecha	komórka roślinna	komórka zwierzęca
podobieństwa
podobieństwa pomiędzy komórkami roślinną i zwierzęcą wynikają ze wspólnoty organizacji komórkowej: zbudowane są z takich samych klas związków chemicznych przeprowadzają te same funkcje życiowe: odżywiają się, oddychają, rozmnażają, poruszają i.t.p. mają podobny plan budowy i znajdziemy w nich te same organella komórkowe: jądro komórkowe, mitochondrium, ER, aparat Golgiego w ten sam sposób zapisana jest ich informacja genetyczna i w ten sam sposób przekazywana następnym pokoleniom
różnice
różnice w budowie i funkcjonowaniu komórek roślinnej i zwierzęcej wynikają z odmienności funkcji jakie pełnią te komórki w organizmach
plastydy	w komórkach obecne są plastydy (różne ich typy w zależności od funkcji komórki) - chloroplasty odpowiadają za samożywność roślin	brak plastydów - organizmy zwierzęce są cudzożywne
wodniczki	zwykle jedna duża wodniczka, w której gromadzone są wydaliny i wydzieliny komórki (komórki roślinne nie wydalają substancji na zewnątrz, wyjątek stanowi woda wydalana przez liście w procesie gutacji)	dużo drobnych wodniczek w komórce zwierzęcej pełni odmienne funkcje: wodniczki pokarmowe wodniczki tętniące
ściana komórkowa	sztywna, ochronna struktura zbudowana z celulozy	brak ściany komórkowej
centriole	brak centrioli (obecne są tylko w komórkach glonów wyższych)	występuje para centrioli odpowiedzialnych za organizacje wrzeciona koriokinetycznego podczas podziału komórki
przebieg cytokinezy	cytokineza zachodzi dzięki działalności aparatów Golgiego, od środka komórki ku jej brzegom tworzona jest przegroda pierwotna przekształcająca się później w blaszkę środkową	przewężenie cytoplazmy prowadzi do rozdzielenia się dwóch nowopowstałych komórek
skład chemiczny	komórki te zawierają zwykle więcej wody i dużo cukrowców	najwięcej w komórkach zwierzęcych jest białek i tłuszczowców

SKŁAD CHEMICZNY KOMÓRKI

W skład organizmów żywych wchodzą pierwiastki (makro-, mikro- i ultraelementy), które budują związki nieorganiczne (woda i sole mineralne) oraz związki organiczne (cukrowce, tłuszczowce, białka i kwasy nukleinowe).

Skład chemiczny organizmów żywych (w %)
Składniki	Rośliny	Zwierzęta	Człowiek
woda	75,0	60,0	65,0
związki mineralne	2,0	4,0	2,0
cukrowce	18,0	5,8	2,0
tłuszczowce	0,5	11,0	10,0
białka	4,0	19,0	20,0
kwasy nukleinowe	0,5	0,2	1,0

1. Skład pierwiastkowy

makroelementy to: C, H, N, O, P, S (te sześć pierwiastków to pierwiastki biogenne) oraz K, Na, Ca, Mg, Cl.
mikroelementy: Fe, Cu, Zn, Mn, Mo, Co, B, J, F, Se, Si.
ultraelementy: Au, Ag, Hg, (czasami: Cd, Pb).

Większość pierwiastków jest przyswajana przez rośliny z roztworu glebowego lub wodnego w postaci jonów. Natomiast zwierzęta (w tym człowiek ) pobierają pierwiastki w postaci złożonych związków występujących w pożywieniu oraz w wodzie.

2. Woda

Cechy fizykochemiczne wody:

przezroczysta, bez smaku, bez zapachu;
dobry rozpuszczalnik dla wielu substancji (nieorganicznych: rozmaitych soli mineralnych i organicznych: proste białka, cukry proste i dwucukry);
wysoka temperatura topnienia (0°C) i wrzenia (100°C);
bardzo dobry przewodnik cieplny, wysokie ciepło parowania;
duża pojemność cieplna;
wysokie ciepło właściwe - woda wolno ogrzewa się i wolno ochładza;
wysokie napięcie powierzchniowe;
duża lepkość;
duża gęstość;
niesymetrycznie rozmieszczone ładunki elektryczne nadają jej charakter dipolu;
odczyn obojętny (pH=7).

Cechy biologiczne wody:

transporter - składnik płynów wewnątrzustrojowych (cytoplazma, krew, limfa, płyny jamy ciała, soki roślinne);
uczestniczy w termoregulacji (regulacji temperatury ciała) i osmoregulacji (regulacji stężenia płynów i soli w organizmie);
bierze udział w reakcjach hydrolizy - rozpadzie różnych związków pod wpływem wody;
środowisko wewnętrzne komórek i organizmów - środowisko zachodzenia wszystkich procesów biochemicznych;
substrat i produkt wielu reakcji metabolicznych;
środowisko życia wielu organizmów żywych.

3. Cukrowce (sacharydy)

Są to związki zbudowane z węgla, wodoru i tlenu, bardzo rozpowszechnione w przyrodzie i spełniające ważne funkcje w organizmach.

Wzór strukturalny pentozy (rybozy)

Klasyfikacja cukrowców:

Ze względu na budowę i wielkość cząsteczki dzielimy cukry na:

cukry proste (monosacharydy), które dzielimy ze względu na liczbę atomów węgla w cząsteczce:
- triozy - 3 atomy węgla (3C) - rzadko występujące w stanie wolnym, ale świetnie nadające się w komórce do syntezy cukrów składających się z większej liczby węgli
- tetrozy - 4 atomy węgla (4C) - występujące jeszcze rzadziej
- pentozy - 5 atomów węgla (5C) - występujące w kwasach nukleinowych (RNA i DNA) i związkach będących akumulatorami i przenośnikami energii (ATP), np.: ryboza i deoksyryboza
- heksozy - 6 atomów węgla (6C) - najczęściej występujące, np.: glukoza, fruktoza (cukier występujący w owocach, cukier winny), galaktoza (cukier występujący w mleku)

cukry złożone składające się z dwu lub większej liczby cząsteczek cukrów prostych połączonych wiązaniem glikozydowym
- dwucukry (disacharydy) - zbudowane z dwóch cukrów prostych
  - sacharoza (glukoza + fruktoza) - pospolicie występująca w roślinach: bulwach ziemniaka, łodydze i liściach trzciny cukrowej
  - laktoza (glukoza + galaktoza) - dużo zawiera jej mleko krowie
- wielocukry (polisacharydy) - składające się z wielu tysięcy cząsteczek cukrów prostych
  - celuloza - podstawowy budulec ścian komórek roślinnych
  - skrobia - cukier zapasowy większości roślin
  - glikogen - cukier zapasowy większości zwierząt gromadzony w wątrobie i mięśniach szkieletowych
  - chityna - cukier budulcowy, występuje w pancerzykach stawonogów

Ponieważ polisacharydy nie rozpuszczają się w wodzie doskonale nadają się na materiał budulcowy w komórce (celuloza) lub zapasowy (skrobia i glikogen).

Funkcje cukrowców:

budulcowa - budują ściany komórkowe
energetyczna - znaczy to, że cukry proste, szczególnie glukoza, są paliwem biologicznym w komórce; służą do uzyskania energii w procesie biologicznego utleniania czyli oddychania komórkowego zgodnie z reakcją:

substrat organiczny + O2-> > CO2 + H2O + energia (zatrzymana w ATP)

Dlaczego to cukry proste używane są przez organizmy żywe do uzyskiwania energii? Dlaczego nie tłuszcze, które są bardziej kaloryczne? Odpowiedź jest bardzo prosta. Cukry jest łatwiej transportować i łatwiej rozłożyć gdyż mają prostszą budowę niż tłuszcze.
zapasowa - cukry złożone mogą być na długo odkładane w komórce, bo nie rozpuszczają się w wodzie, jeżeli zaistnieje taka potrzeba mogą być znów rozłożone do cukrów prostych, a te spalone w celu uzyskania energii.

4. Białka

Jest to największa i jedna z najważniejszych grup związków organicznych. Białka zaliczamy do związków polimerycznych, a polimer to związek zbudowany z powtarzających się elementów: monomerów.

Tak więc: polimer = n (monomer).

Budowa białek

Cztery stopnie komplikacji budowy białek; struktury od lewej: I; II; III; IV rzędowa

Cztery stopnie komplikacji budowy białek; struktury od lewej: I; II; III; IV rzędowa

Monomerem białek jest aminokwas, stąd: białko = n (aminokwas). Aminokwasy ułożone są szeregowo i połączone wiązaniami peptydowymi.

Znamy około 20 aminokwasów , które ułożone w dowolny sposób tworzą białka. Liczba kombinacji jest niewyobrażalnie wielka! Pomyśl tylko: w alfabecie łacińskim jest mniej więcej tyle znaków-liter co znanych aminokwasów; ile wyrazów i zdań możesz z tych liter ułożyć w języku polskim? ile wyrazów i zdań w innych językach opartych na tym samym alfabecie?

Białka są związkami wielkocząsteczkowymi, co znaczy, że mają bardzo dużą masę cząsteczkową. Ponieważ są bardzo duże mają też skomplikowaną budowę. Mówimy o czterech stopniach rzędowości w budowie białek.

Klasyfikacja białek

białka proste (proteiny) - zbudowane są tylko z aminokwasów np.:
- białko jaja kurzego - np.albumina,
- białka osocza krwi - np. globuliny,
- białka odpornościowe - np. przeciwciała,
- białko budujące włosy i paznokcie - np. keratyna;
białka złożone (proteidy) - zbudowane z aminokwasów i elementu nie białkowego, "czegoś innego", co nie jest aminokwasem np.:
- łańcuch aminokwasów + cząsteczka barwnika, czyli chromoproteid, np. hemoglobina, barwnik oddechowy krwi,
- łańcuch aminokwasów + atom metalu, czyli metaloproteid, np. wiele enzymów,
- łańcuch aminokwasów + reszta cukrowa, czyli glikoproteid, np. białka błon biologicznych.

Funkcje białek

budulcowa - białka budują błony biologiczne, czyli tworzą komórki i organizują wnętrze komórki; budują włosy, paznokcie, kopyta, rogi; współtworzą szkielet kręgowców
regulatorowa - białka mogą być enzymami, czyli takimi związkami, które umożliwiają zachodzenie wielu reakcji w komórce (biokatalizatorami); białka mogą też być hormonami, które odpowiadają za prawidłowy przebieg procesów w organizmie, np. adrenalina, która jest przekształconym aminokwasem
zapasowa - złożone białko jest substancją zapasową u roślin, szczególnie w nasionach roślin strączkowych takich jak: fasola, bób, soja, groch; u zwierząt białka bardzo rzadko pełnią funkcje zapasową, wyjątkiem są komórki jajowe
energetyczna - tę funkcję białka pełnią bardzo rzadko, najczęściej zużywane są dopiero gdy organizm zużyje zapas cukrów i tłuszczów.
Ponieważ białka pełnią tak rozliczne role w komórce i całym organizmie żywym to właśnie ich budowa została zapisana w budowie kwasów nukleinowych.

5. Tłuszczowce (lipidy)

Są to związki, które powstają w reakcji alkoholi i wyższych kwasów tłuszczowych. Na przykład glicerolu z kwasem palmitynowym czy stearynowym.
Choć jest to duża i zróżnicowana grupa ich wspólną cechą jest to, iż nie rozpuszczają się w wodzie.

Klasyfikacja tłuszczowców

tłuszcze proste (trójglicerydy, tłuszcze właściwe) - z alkoholem łączą się trzy kwasy tłuszczowe, wszystkie takie same lub każdy inny; zaliczamy tu także woski np.: wosk pszczeli.
tłuszcze złożone - z alkoholem łączą się dwa kwasy tłuszczowe oraz coś innego, inna cząsteczka:
- kwas fosforowy - tworzy się wtedy fosfolipid (występuje w błonach komórkowych)

cukier - powstaje glikolipid (też spotkamy go w błonach komórkowych)
pochodne tłuszczów - o dość skomplikowanej budowie np.: hormony płciowe (testosteron - hormon męski, estradiol - hormon żeński)

Tłuszcze mogą występować w postaci stałej: łój, wosk roślinny, wosk zwierzęcy (pszczeli, kaszalota tzw. olbrot, z wełny owczej tzw. lanolina) albo w postaci ciekłej: tran, oleje roślinne.

Funkcje tłuszczy

zapasowa - magazynowane są u roślin w nasionach (słonecznika, soi, rzepaku), owocach i korzeniach a także u zwierząt np. zapadających w sen zimowy (suseł, niedźwiedź, borsuk); tłuszcze gromadzone są w cytoplazmie komórek, u zwierząt jest to tkanka podskórna;
ochronna - tłuszcze chronią organizmy przed:
- niskimi temperaturami u ssaków morskich jak foka, wieloryb czy mors,
- nadmierną utratą wody jak woski pokrywające liście i owoce wielu roślin,
- urazami mechanicznymi jak warstwa tkanki tłuszczowej chroniąca gałkę oczną, nerki i inne narządy jamy brzusznej;
budulcowa - budują błony biologiczne;
energetyczna - spalone służą do uzyskania w komórce energii.

6. Kwasy nukleinowe. Porównanie budowy DNA i RNA

Ich ilość w komórce jest niewielka, ale spełniają ogromną rolę warunkują bowiem zjawisko dziedziczności. W cząsteczkach tych kwasów jest zapisana informacja o budowie i właściwościach organizmu.

Kwasy nukleinowe są polimerami. Monomerem kwasów nukleinowych jest nukleotyd, czyli budowę kwasów nukleinowych możemy zapisać:

kwas nukleinowy = n (nukleotyd)

Każdy nukleotyd jest zbudowany z trzech elementów:

jednej z zasad azotowych - adeniny (A), guaniny (G), cytozyny (C), tyminy (T) lub uracylu (U);
cukru pentozy - rybozy (R) lub deoksyrybozy (D);
reszty kwasu fosforowego (P).

Znamy dwa typy kwasów nukleinowych: kwas deoksyrybonukleinowy (DNA) i kwas rybonukleinowy (RNA). Różnią się one budową i funkcją.

Skład chemiczny i właściwości	DNA	RNA
pentoza	deoksyryboza (D)	ryboza ->
zasada azotowa	adenina (A) guanina (G) cytozyna (C) tymina (T)	adenina (A) guanina (G) cytozyna (C) uracyl (U)
reszta kwasu fosforowego	(P)	(P)
liczba łańcuchów (nici)	2 skręcone w prawo, w spiralę(a helisę)	1
rodzaje	jeden rodzaj	trzy rodzaje: mRNA informacyjny tRNA transportowy rRNA rybosomalny
funkcje	pełen zapis budowy wszystkich białek danego organizmu	przenoszą informacje o budowie danego białka z jądra komórkowego, z DNA, do rybosomów w cytoplazmie - miejsca syntezy białek (mRNA), transportują aminokwasy do budowy tego białka (tRNA), budują rybosomy (rRNA)

Kwasy nukleinowe powstają w komórkach zawsze na matrycy innego kwasu nukleinowego. Zwykle DNA powstaje na wzór już istniejącego DNA (replikacja, = powielenie), rzadko DNA powstaje na matrycy RNA (tak dzieje się w czasie inwazji pewnych wirusów np. HIV do komórek, których informacja genetyczna wystepuje w postaci DNA), natomiast RNA powstaje na matrycy fragmentu DNA (transkrypcja, = przepisanie).

W 1953r. James D. Watson i Francis H. Crick otrzymali Nagrodę Nobla za odkrycie spiralnej struktury DNA

Komórka oddzielona jest od środowiska zewnętrznego błoną komórkową (czasami też ścianą komórkową, jak to ma miejsce w komórkach roślinnych i bakteryjnych), jej środowisko wewnętrzne tworzy cytoplazma i organella komórkowe w niej zanurzone.

Organella komórkowe dzielimy na plazmatyczne i nieplazmatyczne lub "żywe" i "martwe". Organellum plazmatyczne to takie, które otoczone jest błoną biologiczną lub jest błoną biologiczną oraz wypełnione cytoplazmą (albo substancją przypominającą składem i konsystencją cytoplazmę) lub samo jest cytoplazmą.

Organella plazmatyczne = protoplast ("żywe"):

błony biologiczne np. błona komórkowa (= plazmalemma);
cytoplazma;
organella otoczone podwójną błoną biologiczną:
- jądro komórkowe - zawiera informację genetyczną, "centrum dowodzenia komórki";
- mitochondrium - tu zachodzi oddychanie komórkowe, czyli biologiczne spalanie, "siłownia komórki";
- plastydy - grupa organelli występujących w komórkach roślinnych, do tej grupy zaliczamy chloroplasty, w których odbywa się fotosynteza;
organella otoczone pojedynczą błoną biologiczną:
- reticulum endoplazmatyczne (= siateczka wewnątrzplazmatyczna, = ER) - kanały "wewnętrznej łączności" komórkowej;
- aparaty Golgiego (czyt.: goldżiego) - wydzielają rozmaite substancje;
- lizosomy - zawierają enzymy trawienne;
- sferosomy i mikrociałka - pęcherzyki zawierające różne enzymy.

Organella nieplazmatyczne ("martwe"):

ściana komórkowa;
wodniczka (= wakuola) - spełniają rozmaite role, w komórkach zwierzęcych biorą udział w pobieraniu i trawieniu pokarmów, w komórkach roślinnych są "śmietnikami i magazynami" komórki.

1. Ultrastruktura, skład chemiczny i właściwości błon biologicznych

Wszystkie błony biologiczne zbudowane są według tej samej zasady. Składają się zawsze z dwóch komponentów: fosfolipidów, tworzących tak zwany zrąb lipidowy oraz białek

Budowa błony biologicznej

fosfolipidy są związkami polarnymi, to znaczy, że dwa bieguny cząsteczki mają odmienne właściwości: hydrofilowe "główki" (mające powinowactwo do wody) i hydrofobowe "nóżki" (nie mające powinowactwa do wody); ponieważ obie strony błony biologicznej zawsze kontaktują się ze środowiskiem wodnym, "główki" są skierowane na zewnątrz błony, a "nóżki" do wnętrza; powstaje w ten sposób dwuwarstwowa struktura zrębu lipidowego

Układ fosfolipidów w środowisku wodnym
białka zanurzone są w warstwie lipidowej (białka integralne) lub leżą na powierzchni błony skąd można je łatwo usunąć (białka powierzchniowe); białka wchodzące w skład błony są białkami prostymi lub złożonymi, utrwalają strukturę błony, pełnią funkcje transportowe lub są swego rodzaju "etykietkami" świadczącymi o charakterze komórki i jej osobniczej lub (i)gatunkowej przynależności.
w komórkach zwierzęcych, w których to nie występuje ściana komórkowa, pojawia się glikokaliks utworzony z łańcuchów cukrowych, które mogą towarzyszyć białkom i lipidom - oprócz funkcji wzmacniającej glikokaliks bierze także udział w rozpoznawaniu się komórek

Struktura błony biologicznej

Tak zbudowana błona ma charakter płynnej mozaiki:

"W morzu lipidów pływają góry lodowe białek...", znaczy to, że błony mają budowę dynamiczną - białka nie mają ustalonego miejsca i mogą się przemieszczać.

Właściwości błon biologicznych

poprzez swoją dynamiczną strukturę błony są elastyczne, co jest ważne przy odkształcaniu się w czasie tworzenia nowych struktur błoniastych w komórce (np. tworzenie wodniczek) lub gdy komórka porusza się ruchem pełzakowym
błony są półprzepuszczalne, to znaczy, że rozpuszczalnik (woda) migruje przez błonę swobodnie, a wybiórczo substancje w wodzie zawarte, ma to znaczenie w transporcie na poziomie komórkowym
błony są spolaryzowane, to znaczy, że na zewnątrz błony zgromadzone są ładunki dodatnie, a na stronie wewnętrznej ładunki ujemne, ma to znaczenie przy odbieraniu i przewodzeniu bodźców.

Funkcje błon biologicznych

stanowią granicę pomiędzy światem zewnętrznym a światem wewnętrznym komórki lub organellum
błony organizują komórkę i jej wnętrze: budują organella komórkowe i tworzą przedziały subkomórkowe
umożliwiają kontakt ze środowiskiem: odbieranie bodźców, pobieranie i wydalanie rozmaitych substancji i cząstek
przez błony odbywa się transport: na drodze dyfuzji, dyfuzji ułatwionej, transportu aktywnego oraz na drodze endocytoz i egzocytoz
błony odbierają i przewodzą bodźce
w błonach odbywają się niektóre procesy biochemiczne jak: fosforylacja w fotosyntezie, łańcuch oddechowy w oddychaniu tlenowym.

2. Typy transportu przez błony biologiczne

Błony biologiczne nie są ścisłą granicą pomiędzy komórkami, czy organellami, a środowiskiem zewnętrznym. Poprzez błony musi być możliwy transport różnych cząstek, zarówno z komórki (organellum), jak i do komórki (organellum). To w jaki sposób transportowane są dane cząstki zależy od ich rozmiaru i właściwości.

Transport małych cząstek

dyfuzja - swobodne przenikanie cząsteczek wody, gazów oddechowych, glicerolu itp. przez podwójną warstwę lipidową z obszaru o stężeniu wyższym do obszaru o stężeniu niższym, czyli zgodnie z gradientem stężeń; jest to niewybiórczy typ transportu oparty jedynie na zjawisku fizycznym
- dializa - transport substancji rozpuszczonych przez błonę
- osmoza - transport wody lub innego rozpuszczalnika przez błonę
dyfuzja ułatwiona - niektóre cząsteczki, np. glukoza, potrzebują nośników białkowych, co zwiększa tempo ich przedostawania się przez błony, jest to ruch także zgodny z gradientem stężeń; nośnikami są białka błonowe, które w czasie pracy nie zmieniają swojego charakteru
transport aktywny - transportowanie cząsteczek wbrew gradientowi stężeń z udziałem nośników białkowych i nakładzie energii (często z ATP), np. transport jonów Na+ i K+ za pomocą mechanizmu pompy jonowej: sodowo - potasowej.

Te trzy typy transportu można porównać do zjazdu z ośnieżonego stoku: dyfuzja prosta to zjazd na przysłowiowych "butach", dyfuzja ułatwiona to użycie do zjazdu nart, sanek czy snowboardu, natomiast transport aktywny to wjazd na górę na wyciągu.

Transport większych cząstek

Czasami komórka musi pobrać bądź wydalić duże cząstki np. pobrać pożywienie i wydalić niestrawione resztki pokarmowe. Mamy wtedy do czynienia z transportem "z błoną".

endocytoza to pobranie do wnętrza komórki cząstek poprzez wytworzenie z błony komórkowej wodniczki, która oderwawszy się od plazmallemy przeniesie pobraną cząstkę do cytoplazmy; sposób ten stosują pierwotniaki podczas pobierania pożywienia i leukocyty w czasie walki z antygenami
- fagocytoza - transport bez ubytków błony
- pinocytoza - "picie komórkowe", transport z ubytkami błony biologicznej
Przebieg endocytozy
egzocytoza to wydalenie z komórki, np. niestrawionych resztek lub wydzielenie z komórki, np. hormonów w wodniczkach, które z cytoplazmy zdążają do plazmallemy, gdzie błony wodniczki i błona otaczająca komórkę połączą się.
Jak widać endocytoza i egzocytoza to procesy przeciwstawne.

Przebieg egzocytozy

3. Właściwości, skład i rola cytoplazmy

Cytoplazma jest substancją wypełniającą każdą żywą komórkę.

cytoplazma jest roztworem koloidalnym, czyli roztworem, w którym cząsteczki substancji rozpuszczonej są zbyt małe aby osiadać (pod wpływem siły ciążenia) na dnie naczynia, a zbyt duże aby rozproszyć się w rozpuszczalniku i utworzyć roztwór właściwy

Udział wody w składzie cytoplazmy
- wyróżniamy fazę rozpraszającą (wodę - 90% objętości cytoplazmy) i fazę rozproszoną (substancje zawieszone w wodzie - ok. 9% to substancje organiczne, a ok. 1% to związki mineralne)
- kiedy przepuścimy strumień światła przez roztwór koloidalny zaobserwować możemy tzw. zjawisko Tyndalla - załamanie i rozproszenie wiązki światła na cząsteczkach koloidu - powstaje charakterystyczny stożek utworzony przez strumień światła; zjawisko takie można zaobserwować podczas jazdy samochodem w czasie mgły (mgła też jest koloidem: roztworem cieczy rozproszonym w gazie ) z zapalonymi reflektorami.
na terenie cytoplazmy komórek eukariotycznych znajduje się tzw. cytoszkielet - układ włókien białkowych przytwierdzonych od wewnątrz do błony komórkowej i błon różnych organelli:
- mikrofilamenty (o średnicy ok. 7 nm) i mikrotubule (o średnicy ok. 25 nm) zbudowane z białek globularnych oraz filamenty pośrednie (o średnicy od 8 - 10 nm):
  - mikrofilamenty są utworzone z białka aktyny i innych białek, które towarzyszą aktynie (np. miozyny w komórkach mięśniowych) - włókna te stanowią mechaniczną podporę dla komórki i różnych elementów komórkowych, biorą udział w ruchach komórki a w komórkach mięśniowych umożliwiają skurcz tych komórek
  - mikrotubule tworzą się głownie z białka tubuliny, maja postać rurek, których ściany utworzone są ze spiralnie zwiniętych łańcuchów cząsteczek białka - włókna te biorą udział w podziałach komórkowych (odpowiadają za rozejście się chromosomów w czasie kariokinezy, czyli podziału jądra), ruchach komórek i organelli oraz tworzą rzęski i wici
    1. w komórkach, które się nie dzielą mikrotubule grupują się w rejonie zwanym centrosomem
    2. w centrosomie komórek zwierzęcych występują dwie prostopadłe do siebie struktury, małe pęczki włókienek - centriole, które podwajają się przed podziałem komórki
- filamenty pośrednie zbudowane z białek fibrylarnych, będące elementami strukturalnymi pomagają utrzymać określony kształt komórki.

Właściwości cytoplazmy

cytoplazma jest ciągliwa i lepka, dzięki dużej zwartości białek
cytoplazma ma zdolność do zmiany stanu skupienia, co zależy od warunków środowiska wewnętrznego jak i zewnętrznego komórki (temperatury, uwodnienia itp.)

zol -> żel
postać półpłynna cytoplazmy -> postać półstała cytoplazmy
cytoplazma ma zdolność ruchu, dzięki obecności włókien białek kurczliwych:

Rola cytoplazmy

wypełnia komórkę i nadaje jej kształt
jest środowiskiem "życia" organelli komórkowych
zachodzi w niej wiele reakcji metabolicznych, np. glikoliza - pierwszy etap oddychania komórkowego
dzięki jej ruchom i elementom cytoszkieletu możliwe jest przemieszczanie organelli i transport substancji w komórce.

4. Budowa i funkcje jądra komórkowego

Jądro to organellum charakterystyczne dla komórek eukariotycznych (zresztą ten typ komórek jest wyróżniany właśnie ze względu na obecność jądra komórkowego). Jądro przeznaczone jest do przechowywania informacji genetycznej i dlatego zwykle nazywane jest "centrum dowodzenia" komórki, gdyż tu podejmowane są decyzje o budowie komórki i jej poszczególnych elementów oraz o funkcjonowaniu komórki.

Organellum to jest zwykle kulistego kształtu, choć bywają jądra o kształcie walcowatym czy soczewkowatym.

Zwykle w komórce występuje jedno jądro komórkowe, ale zdarza się, że komórka wtórnie traci jądro albo, że w komórce jest wiele jąder.

Ze względu na obecność lub brak jądra komórkowego wyróżniamy następujące typy komórek:

jądro komórkowe
brak		jest
pierwotny	wtórny	jedno	wiele
komórki pierwotnie pozbawione jądra to komórki prokariotyczne, czyli komórki bakterii	komórki wtórnie pozbawione jądra to komórki eukariotyczne, które ze względu na pełnione funkcje utraciły jądro w procesie specjalizacji, np. krwinki czerwone ssaków czy duże komórki rurek sitowych	taka sytuacja obserwowana jest w większości komórek	komórki, w których występuje wiele jąder powstają w dwojaki sposób: w czasie podziału komórkowego dzieli się tylko jądro, a cytoplazma komórki nie po wielu podziałach zanikają przegrody pomiędzy powstałymi komórkami, np. komórki mięśni poprzecznie prążkowanych
komórki prokariotyczne	komórki eukariotyczne

Schemat budowy jądra

Budowa jądra komórkowego

jądro otoczone jest podwójną błoną biologiczną zwaną otoczką jądrową, w której obecne są pory ułatwiające kontakt jądra z otaczającą cytoplazmą
wypełnione jest substancją przypominającą składem i konsystencją cytoplazmę - kariolimfą
zawiera prawie całe DNA komórki (inne cząsteczki DNA znajdują się w mitochondriach lub plastydach)
- w czasie gdy komórka się nie dzieli informacja genetyczna przybiera postać chromatyny, czyli długich łańcuchów DNA nawiniętych na rdzenie histonowe
  
  Fragment fibryli chromatynowej
- w czasie podziału komórki chromatyna zostaje silnie skręcona i tworzy chromosomy
jąderko - jest to najlepiej widoczna pod mikroskopem część jądra, będąca obszarem silnie skondensowanej chromatyny; jest miejscem syntezy rRNA i tworzenia rybosomów

Funkcje jądra komórkowego

przechowuje informację na temat budowy i funkcjonowania komórki, stąd jest ośrodkiem "decyzyjnym" w komórce
jest miejscem syntezy DNA - replikacji informacji genetycznej przed podziałem jądra
jest miejscem syntezy wszystkich typów RNA - transkrypcji
w jąderku powstają rybosomy - struktury odpowiedzialne za syntezę białek.

5. Budowa i funkcje mitochondrium

Mitochondria to organella występujące w komórkach eukariotycznych, odpowiedzialne za proces oddychania tlenowego, czyli proces przekształcania energii chemicznej związków organicznych w energię wiązań ATP.

Liczba mitochondriów w komórce zależy od aktywności metabolicznej komórki, a więc od zapotrzebowania komórki na energię. Najliczniej mitochondria występują np. w komórkach mięśni poprzecznie prążkowanych czy komórkach wątroby (ponad 1000 !). Mogą one zmieniać swój kształt i rozmiary, a nowe mitochondria powstają przez wzrost i podział już istniejących.

Organella te są organellami półautonomicznymi, czyli w pewnym sensie niezależnymi od jądra komórkowego. Zawierają własne DNA z informacją o budowie swoistych białek i aparat translacyjny do syntezy tych białek. To pozwala na mnożenie się tych struktur niezależnie od podziałów komórki, a zależnie od zapotrzebowania w komórce na energię.

Przekrój mitochondrium

Budowa mitochondrium

mitochondrium otoczone jest podwójną błoną biologiczną
błona wewnętrzna wpukla się tworząc grzebienie mitochondrialne, na nich, od strony matriks, znajdują się kompleksy enzymów biorące udział w łańcuchu oddechowym - grzybki mitochondrialne, czyli oksysomy
mitochondrium wypełnione jest substancją przypominającą składem i konsystencją cytoplazmę - matriks mitochondrialną
w matriks zanurzone są: naga, kolista cząsteczka DNA i rybosomy o cechach przypominających DNA i rybosomy Procaryota

Funkcje mitochondrium

Ponieważ energia w komórce nie może istnieć w stanie wolnym (ulegałaby rozproszeniu) musi być ona zmagazynowana w wiązaniach chemicznych. Najlepiej do tego nadaje się ATP (adenozynotrifosforan), w którego budowie występują dwa wysokoenergetyczne wiązania. Synteza ATP odbywa się poprzez przyłączenie reszty kwasu fosforowego (Pi) do ADP (adenozynodifosforanu), przy udziale energii z rozpadu wiązań innych związków.
Reakcja ta to fosforylacja.

ADP +

+ energia --> ATP

ATP jest związkiem nietrwałym, łatwo ulega rozpadowi, dlatego nie może być transportowane z komórki do komórki. Każda komórka produkuje więc ATP tylko na własne potrzeby. Praktycznie całe wyprodukowane w danej sekundzie ATP jest zużywane na bieżąco.
Największym źródłem ATP są reakcje biologicznego spalania, czyli oddychanie komórkowe.

C6H12O6 + 6O2 --> 6CO2 + 6H2O + energia w wiązaniach ATP

Mitochondrium

zachodzi w nim oddychanie tlenowe, a właściwie dwa ostatnie jego etapy: cykl Krebsa i łańcuch oddechowy
w wyniku tych procesów powstaje ATP, które może być zużywane na potrzeby komórki (różne reakcje syntez, pracę mechaniczną czy transport aktywny)
transportuje ATP, ponieważ mitochondria mogą przemieszczać się w cytoplazmie.

6. Klasyfikacja, budowa i funkcje plastydów

Plastydy to organella charakterystyczne dla komórek typu roślinnego, czyli komórek roślin i glonów, a niektóre typy plastydów występują także w komórkach grzybów.

Klasyfikacja plastydów
bezbarwne			barwne
proplastydy	etioplasty	leukoplasty	nieczynne w fotosyntezie	czynne w fotosyntezie
			chromoplasty	chloroplasty

Budowa i funkcje poszczególnych klas plastydów

Wszystkie plastydy mają dyskowaty lub walcowaty kształt i otoczone są podwójną błoną biologiczną.

proplastydy to młodociane postaci wszystkich typów plastydów
- występują w komórkach zarodkowych i z nich w zależności od potrzeb rośliny lub warunków środowiska powstają inne typy tych organelli
- są to małe pęcherzyki
etioplasty to organella rozwijające się z proplastydów wtedy gdy roślina rozwija się bez dostępu do światła (w czasie etiolacji)
- zawierają nieczynną postać chlorofilu, czyli protochlorofil
- jeżeli "zadziała" światło przekształcą się w chloroplasty
- występują np. w pędach kiełkujących pod ziemią
leukoplasty to struktury przeznaczone do magazynowania substancji zapasowych
- nie zawierają żadnych barwników
- występują w organach przetrwalnych i spichrzowych, np. w nasionach, korzeniach spichrzowych buraka, liściach spichrzowych kapusty czy w owocach
- magazynują, ale zwykle osobno, następujące związki:
  
  - cukry, szczególnie skrobię, np. w bulwach ziemniaka,
  - tłuszcze,
  - białka.
chromoplasty nadają barwę różnym częściom roślin
- zawierają barwniki z grupy karotenoidów (żółte ksantofile i czerwone karoteny)
- barwią płatki korony kwiatów słonecznika, owoce pomidorów, nasiona kukurydzy, korzenie marchwi, liście
- odpowiedzialne są za "jesienną" barwę liści, kiedy to chloroplasty przekształcają się w chromoplasty - roślina wycofuje chlorofil do części trwałych, a w plastydach odsłaniają się barwniki karotenoidowe towarzyszące chlorofilowi
chloroplasty to organella odpowiedzialne za samożywność roślin
- zachodzi w nich fotosynteza
- zawierają barwniki asymilacyjne: chlorofile a i b oraz karotenoidy
- nadają zieloną barwę liściom i łodygom
- znajdują się w miękiszu asymilacyjnym, w zielonych częściach roślin
Plastydy, ponieważ mają wspólne pochodzenie, mogą przekształcać się w różne formy w zależności od warunków środowiska i stanu fizjologicznego rośliny.

Schemat budowy chloroplastu

Budowa chloroplastu

chloroplast otoczony jest podwójną błoną biologiczną
błona wewnętrzna wpukla się tworząc lamelle
pęcherzyki utworzone z rozszerzeń lamelli to tylakoidy, tylakoidy zebrane są w grana (l. pojedyncza - granum)
w błony gran wbudowany jest chlorofil
chloroplast wypełnia stroma - substancja składem i konsystencją przypominająca cytoplazmę
w stromie zanurzone są: naga, kolista cząsteczka DNA i rybosomy o cechach przypominających DNA i rybosomy Procaryota

Funkcje chloroplastów

W chloroplastach zachodzi fotosynteza. Fotosynteza jest formą autotroficznego odżywiania się organizmów. W dużym uproszczeniu polega na syntezie związków organicznych ze związków nieorganicznych przy udziale energii świetlnej.

6CO2 + 6H2O + energia świetlna --> C6H12O6 + 6O2

Fotosynteza przebiega w dwóch fazach:

faza jasna, = zależna od światła
- przebiega w błonach gran, tam znajduje się chlorofil niezbędny do przeprowadzenia tej fazy
- polega na transformacji energii - energia świetlna, zaabsorbowana przez chlorofile, zamieniona zostaje w energię wiązań chemicznych (ATP)
- jej produktami są ATP i NADPH2 - tzw. siła asymilacyjna - potrzebne do fazy niezależnej od światła oraz tlen, który wydzielany jest do atmosfery, gdyż jest produktem ubocznym fotosyntezy
faza ciemna = niezależna od światła = cykl Calvina
- przebiega w stromie chloroplastu
- polega na transformacji materii - związki nieorganiczne (H2O i CO2) pobrane z otoczenia zostają zamienione w cukry proste (glukoza), czyli proste związki organiczne, przy udziale energii zmagazynowanej w fazie jasnej w postaci ATP

7. Budowa i funkcje organelli otoczonych pojedynczą błoną biologiczną

Organella otoczone pojedynczą błoną biologiczną powstają w młodych komórkach zwykle z wpukleń błony komorkowej. Są ze sobą połączone strukturalnie i funkcjonalnie, stąd, aby podkreślić zależności tych organelli, powstał termin - GERL (aparat Golgiego + Endoplazmatyczne Reticulum + Lizosomy).

a. Reticulum endoplazmatyczne = ER = siateczka śródplazmatyczna

ER to system kanałów i cystern przenikający całą cytoplazmę każdej komórki eukariotycznej. Błony reticulum połączone są (wykazują ciągłość) z błoną komórkową i błonami, które otaczają inne organella. Ze względu na obecność lub brak rybosomów wyróżniamy dwa typy reticulum:

reticulum granularne = szorstkie = ERg
- występują na nim rybosomy
- jest miejscem biosyntezy białek w komórce
reticulum agranularne = gładkie = Era
- pozbawione rybosomów
- jest miejscem syntezy kwasów tłuszczowych, metabolizmu fosfolipidów i sterydów.

Rybosomy to struktury występujące w każdej komórce, odpowiadają za proces biosyntezy białek. Struktury te składają się z dwóch okrągławych jednostek: mniejszej i większej. Ze względu na rozmiar i występowanie można podzielić rybosomy na dwie grupy:

rybosomy małe - występują w komórkach Procaryota oraz w mitochondriach i plastydach Eucaryota, charakteryzują się stałą sedymentacji 70S (w dużym uproszczeniu mówiąc stała sedymentacji zależy od gęstości badanego obiektu), nie są związane z błonami biologicznymi
rybosomy duże - występują w cytoplazmie komórek Eucaryota, ich stała sedymentacji to 80S, związane są z błonami biologicznymi, zwykle są to błony reticulum endoplazmatycznego.

Schemat budowy reticulum

Funkcje reticulum endoplazmatycznego

bierze udział w transporcie komórkowym,
bierze udział w przekazywaniu informacji w komórce, np. impulsu nerwowego do wnętrza komórek mięśniowych
na błonach reticulum odbywają się syntezy białek i kwasów tłuszczowych
w świetle kanałów ER odbywa się modyfikowanie białek powstałych na powierzchni błon reticulum
ERa bierze udział w procesach detoksykacyjnych (odtruwaniu), np. rozkładanie związków rakotwórczych
tworzy przedziały subkomórkowe, co umożliwia zachodzenie w bliskim sąsiedztwie przeciwstawnych reakcji
z jego błon mogą powstawać aparaty Golgiego, lizosomy i wodniczki.

b. Aparaty Golgiego = aG

Aparat Golgiego to struktura występująca w komórkach eukariotycznych związana z funkcjami wydzielniczymi komórki. Organella te występują w komórce w okolicy jądra komórkowego, w szczytowych partiach komórek lub są bezładnie rozrzucone w cytoplazmie.

Aparat Golgiego

Budowa aparatu Golgiego

ułożone w stos płaskie cysterny (od 3 do 12) zbudowane z błony biologicznej, które nie łączą się ze sobą
odrywające się od cystern małe pęcherzyki

Często łączy się z aparatem Golgiego termin diktiosom, jednak w różnych podręcznikach terminu tego używa się do opisania różnych części aparatu: jednej cysterny, całego układu cystern lub jednego pęcherzyka.

Funkcje aparatów Golgiego

w ich cysternach odbywają się syntezy różnych związków, np. w komórkach roślinnych są to wielocukry do budowy ściany komórkowej
tu odbywa się sprzęganie białek z cząsteczkami cukrów i dalsze modyfikacje tak powstałych cząsteczek oraz dalsze modyfikacje białek powstałych w ERg
cząsteczki o różnym pochodzeniu są pakowane w pęcherzyki odrywające się od cystern i transportowane do innych organelli lub po fuzji z błoną komórkową wydalane na zewnątrz komórki

Szczególnie dużo jest struktur Golgiego w komórkach, które produkują dużo substancji "na eksport", czyli wydzielają wyprodukowane przez siebie białka na zewnątrz komórki.

c. Lizosomy, sferosomy, mikrociałka

Lizosomy (w komórce zwierzęcej) i sferosomy (w komórce roślinnej) są to małe pęcherzyki wypełnione enzymami trawiennymi. Znajdują się tam enzymy służące do trawienia lipidów (lipazy), cukrowców (amylazy), białek (proteazy) oraz kwasów nukleinowych (nukleazy). Enzymy te otoczone są błoną biologiczną

Funkcje lizosomów i sferosomów

lizosomy w komórkach zwierzęcych trawią cząstki pokarmowe
fagocytują ciała obce, np. wirusy czy bakterie
biorą udział w rozkładaniu organelli komórkowych w sytuacji gdy w komórce brakuje energii, składniki, z których było zbudowane organellum posłużą jako źródło energii
rozkładają obumarłe składniki komórki

Po obumarciu komórki błony lizosomów pękają uwalniając enzymy trawienne do cytoplazmy. To zjawisko jest przyczyną rozpadu wielu komórek po śmierci organizmu.

Schemat działania lizosomów

Mikrociałka to także małe pęcherzyki zawierające wiele enzymów katalizujących różne reakcje metaboliczne.

Wyróżniamy dwa typy mikrociałek:

peroksysomy
- zawierają enzymy rozkładające szkodliwe produkty metabolizmu lipidów
- w komórkach wątroby i nerek także produkty rozkładu etanolu
- w komórkach roślinnych, towarzyszą zwykle chloroplastom i biorą udział w fotooddychaniu
glioksysomy
- występujące tylko w komórkach roślinnych, zawierają enzymy przekształcające tłuszcze zapasowe w cukry
- komórki zwierzęce nie posiadają glioksysomów, więc nie mogą przekształcać tłuszczy w cukry.

8. Budowa i funkcje wodniczek w komórkach roślinnych i zwierzęcych

Wodniczki (= wakuole) to pęcherzyki zbudowane z błony biologicznej, wypełnione płynem. Są organellami charakterystycznymi dla komórek eukariotycznych.

wodniczki w komórkach zwierzęcych są małe i występują w dużej liczbie
- wodniczki pokarmowe biorące udział w pobieraniu cząstek pokarmowych i wraz z lizosomami w trawieniu ich
- wodniczki tętniące (u pierwotniaków) usuwające nadmiar wody z komórki
w komórkach roślinnych jest zwykle jedna duża wodniczka
- wypełnia ją sok komórkowy, a otoczona jest tonoplastem - błoną biologiczną
- sok komórkowy to w 90% woda, pozostałe 10% przypada na związki mineralne i organiczne
  - wolne jony oraz sole mineralne, np. kryształy szczawianu wapnia, soli nierozpuszczalnej w wodzie
  - związki organiczne będące substancjami zapasowymi, barwnikami, produktami przemiany materii czy substancjami trującymi dla roślinożerców

9. Powstawanie i modyfikacje ściany komórkowej

Ściana komórkowa jest najbardziej zewnętrzną częścią komórki. Występuje w komórkach roślinnych, grzybów i bakterii. Poniższy opis dotyczyć będzie budowy ściany komórkowej u roślin.

Funkcje ściany komórkowej

stanowią granicę między światem zewnętrznym a wewnętrznym komórki
chronią przed infekcjami
zabezpieczają przed nadmierną utratą wody
stanowią ochronę mechaniczną komórki
nadają kształt komórce

Schemat tworzenia kolejnych warstw ściany komórkowej

Budowa ściany komórkowej

podczas podziału, pierwszą strukturą oddzielającą dwie nowopowstałe komórki jest blaszka środkowa, budowana wspólnie przez dwie komórki z wielocukrów, głównie związków pektynowych
w młodych komórkach następną warstwą oddzielającą jest ściana pierwotna, budowana przez dwie komórki po obu stronach blaszki środkowej:
- jest ona cienka, elastyczna i może rosnąć wraz z komórką
- zbudowana jest z różnych wielocukrów o krótkich łańcuchach (pektyny i hemicelulozy) oraz z długich łańcuchów celulozy (ok. 20% suchej masy ścian) zebranych w wiązki tworzących nieregularną sieć; pomiędzy cząsteczki wielocukrów wnika woda
gdy komórka przestaje rosnąć budowa ścian nie ustaje - rośnie ona teraz na grubość, dzięki temu, że od strony protoplastu odkładane są na powierzchnie ściany pierwotnej nowe warstwy celulozy - tworzy się ściana wtórna
- jest grubsza niż ściana pierwotna
- zbudowana jest z różnych wielocukrów, w tym celulozy (60% suchej masy ściany) oraz innych związków, które mogą zmieniać właściwości ściany
- podlega modyfikacjom, czyli pozwala przystosować komórkę do funkcji, którą dana komórka będzie pełnić:
  - modyfikacje na drodze inkrustacji, czyli wnikania różnych substancji pomiędzy wiązki celulozy:
  - modyfikacje na drodze adkrustacji, czyli powlekania ściany dodatkowymi warstwami różnych związków:
Schemat budowy plazmodesmy

Chociaż każda komórka jest otoczona własną ścianą, protoplasty sąsiadujących ze sobą komórek nie są całkowicie odizolowane od siebie. W ścianach komórkowych powstają pory przez, które przenikają pasma cytoplazmy wraz z fragmentami ER - są to plazmodesmy. Dzięki temu tkanki roślinne tworzą funkcjonalne i strukturalne kompleksy współpracujących ze sobą komórek.

Inną formą połączenia dwu leżących obok siebie komórek są jamki.
Źródło: www.edukator.pl